advertentie

onzichtbaar voor voorbijgangers en zorgverleners

Kwetsbare ouderen

Auteur: Claar van der Maarel-Wierink  |  Publicatie: 21 juni 2019  |  Categorie: Gerodontologie


Steeds meer kwetsbare zorgafhankelijke ouderen wonen thuis. Zij raken uit beeld bij tandarts en mondhygiënist, terwijl de risicofactoren voor hun mondgezondheid op dat moment toenemen. Wat kunnen wij als mondzorgverleners doen om deze kwetsbare aan huis gebonden ouderen te ondersteunen bij het behoud van hun mondgezondheid? In 2020 verschijnt naar verwachting de Richtlijn mondzorg voor kwetsbare aan huis gebonden ouderen, die je daarbij handvatten zal bieden.

Bij het onderwerp mondzorg voor kwetsbare ouderen wordt vaak gedacht aan ouderen die in een woon- en zorgcentrum wonen, de moderne naam voor een verpleeghuis. Met het verschijnen van de Richtlijn mondzorg voor zorgafhankelijke cliënten in verpleeghuizen (2007) is daar de afgelopen 12 jaar steeds meer aandacht voor gekomen.1 Terecht, de mondgezondheid van deze zorgafhankelijke ouderen, liet namelijk sterk te wensen over. Echter, voordat een oudere in een woon- en zorgcentrum wordt opgenomen moet er tegenwoordig sprake zijn van ernstige zorgafhankelijkheid. Dit heeft enerzijds te maken met wijzigingen in beleid, maar anderzijds ook met de wens van ouderen om zo lang mogelijk thuis te blijven wonen. In 1995 woonde nog 17 procent van de 75-plussers in een verpleeghuis, in 2014 nog maar 10 procent.2 Dat betekent dat er een veel grotere groep kwetsbare ouderen thuis woont met ondersteuning van mantelzorg en thuiszorg. Deze groep verdwijnt helaas vaak uit beeld bij de tandarts en mondhygiënist. Ter illustratie een casus. 

Casus

Ik fietste door Amsterdam naar een echtpaar dat aan één van de mooiste kleine grachten van Amsterdam woont. Ik betrad het bordes en belde aan. Een vriendelijke meneer deed open en meldde direct hoe blij hij was dat ik er was. Zijn vrouw lijdt namelijk aan dementie. Ruim twee jaar was zijn vrouw niet meer bij een tandarts geweest. Dat lukte niet meer, omdat zij niet in de stoel wilde plaats nemen. Ik volgde meneer door de smalle gangen van het huis. In een volle woonkamer, zat zijn vrouw op een stoel. Zij keek met een lege blik langs mij heen. Ik ben naast mevrouw gaan zitten op een krukje. Ik leg dan een hand op iemands arm of been. ‘Ik ben Claar Wierink. Ik ben tandarts en kom bij u op bezoek’. Mevrouw reageerde niet. Meneer vertelde intussen verder. In 2012 vond hij administratie in de linnenkast, dat was een eerste teken. Zij was altijd zo nauwkeurig. In 2013 stelde de huisarts de diagnose dementie, ‘vanaf toen ben ik aan het mantelzorgen geraakt’.

Iedere avond probeer ik de tanden te poetsen van mijn vrouw. Dat lukt de éne keer beter dan de andere keer. ‘Bijt mevrouw ook op de borstel?’ vraag ik. ‘Ja, dat gebeurt regelmatig’. En dat was voor mij aanleiding om de superbrush (borstel die buccaal, occlusaal en linguaal/palatinaal haren heeft) te introduceren. Mevrouw liet niet toe dat ik het voordeed. Haar man mocht het wel proberen en ik keek over zijn schouder mee. Mevrouw riep smekend ’Ik kan dit niet, Jan wil jij dat voor mij doen?’ Ze begreep wel dat het een tandenborstel was.

Toen mevrouw te onrustig werd, heb ik met meneer een kopje thee gedronken. Ik heb gehoord over hun leven en over mevrouw haar gezondheid. En dat zij ’s ochtend tussen 10:00 en 12:00 uur helderder is. Ik besloot over een paar weken nog een keer langs te gaan op dat tijdstip. Kijken of we dan een stapje verder kunnen komen. Of we dan wel tandsteen kunnen verwijderen, want vandaag heb ik amper in de mond kunnen kijken. Toch is het een beginnetje. Meneer en mevrouw staan op het bordes en zwaaien mij uit als ik op de fiets stap. Meneer is een beetje gerust gesteld. Hij weet dat als er iets aan de hand is met mevrouw haar gebit, dat hij bij mij terecht kan. En dat we stapje voor stapje zullen proberen de mond gezond te houden.

Welke zorg kunnen wij aan huis bieden?

Steeds vaker krijg ik het verzoek tot huisbezoek. Daarbij vragen mijn assistentes altijd goed door of het echt niet mogelijk is om met de betreffende oudere naar de praktijk te komen. Immers, in de praktijk kan ik betere zorg leveren. Echter voor die ouderen, voor wie dat niet mogelijk is door cognitieve problemen of ernstige mobiliteitsproblemen, maak ik een uitzondering. Aan huis kan ik, en jij, namelijk wel degelijk iets betekenen voor de mondgezondheid van kwetsbare ouderen.

Ik kan een goede anamnese afnemen, mondonderzoek doen en een inschatting maken of praktijkbezoek noodzakelijk is. En bovendien kan ik beoordelen of er extra preventieve zorg of maatregelen mogelijk zijn. Daarbij denk ik aan begeleiding van de oudere of mantelzorger bij het verbeteren van de dagelijkse mondverzorging, maar ook aan extra fluoride, zoals de 5.000 ppm fluoride tandpasta.3 Tot voor kort was er de medicale tandgel met 12.500 ppm fluoride, die één keer per week gebruikt kon worden. Zeker bij zorgafhankelijke ouderen is dat een bezwaar, want wie houdt bij op welke dag er met deze hoge concentratie fluoride wordt gepoetst? Dat probleem is opgelost met de 5.000 ppm fluoride, waar tweemaal per dag mee kan worden gepoetst (volgens de bijsluiter zelfs 3x per dag). Daarnaast kan nog gedacht worden aan de driemaandelijkse applicaties met een fluoridevernis (22.600 ppm) of chloorhexidine vernis.3

Zorgplicht mondzorgteam

Een belangrijke boodschap voor ieder mondzorgteam is ‘Verlies de ouderen uit je praktijk niet uit het oog!’. Je kunt bijvoorbeeld twee keer per jaar nagaan welke ouderen langer dan een jaar niet bij je in de praktijk zijn geweest voor een controle. Door te laten nabellen, kun je achterhalen of er een afspraak in de praktijk gemaakt kan worden, of dat er redenen zijn waarom dat misschien niet meer lukt. In dat geval kun je een huisbezoek overwegen. En past dat met geen mogelijkheid binnen jouw praktijk, zoek dan de samenwerking met een collega in de regio, die dat wel kan doen. Voor meer tips over het seniorproof maken van uw praktijk kun je de Praktijkwijzer zorg aan ouderen in de algemene mondzorgpraktijk raadplegen (KNMT, 2015).4

Zelf plan ik een huisbezoek bij voorkeur aan het einde van de dag, zodat de praktijkagenda niet te veel onder druk komt te staan. Probeer het zelf ook maar eens, het wordt zeer gewaardeerd!

Omdat preventieadviezen niet altijd direct worden begrepen, gelden de volgende adviezen:

  1. Maak mondverzorgingsadviezen niet te complex. Een oudere kan moeite hebben om de instructie goed uit te voeren. Dat kan ook gelden voor een mantelzorger of verzorgende. Adviseer bijvoorbeeld liever één conische rager, dan drie rechte ragers van verschillende diktes.
  2. Betrek een mantelzorger of verzorgende bij het geven van een instructie. Verwijs daarbij ook naar instructiefilms op demondnietvergeten.nl, zodat thuis de instructie nogmaals bekeken kan worden. Dat is voor thuiszorgmedewerkers ook handig voor het overbrengen van de instructie aan collega’s in het team.
  3. Geef adviezen indien gewenst op papier. Een puntsgewijze samenvatting geeft houvast.
  4. Evalueer of de gegeven adviezen thuis toegepast worden.

De projectgroep ‘De Mond Niet Vergeten!’ is landelijk de interdisciplinaire samenwerking tussen thuiszorgorganisatie, huisartsenpraktijk en mondzorgpraktijk aan het organiseren. Op de website van ‘De Mond Niet Vergeten!’ zijn veel praktische tips voor ouderen, mantelzorgers en alle betrokken zorgverleners te vinden: www.demondnietvergeten.nl .

Richtlijn

KIMO, het Kennisinstituut Mondzorg, werkt momenteel aan drie klinische praktijkrichtlijnen voor de ouderenzorg. Eén daarvan is de richtlijn ‘mondzorg voor kwetsbare aan huis gebonden ouderen’. De andere twee richtlijnen beschrijven ‘wortelcariës’ en ‘polyfarmacie bij ouderen, module mondzorg’.

Mogelijk heb je wel eens in dubio gestaan of je een bepaalde behandeling ook aan huis zou kunnen uitvoeren. Dat is een voor de hand liggende vraag. Onderwerpen als voldoen aan de Wet Infectie Preventie (WIP) en röntgendiagnostiek, spelen daarin een rol. Met de richtlijn mondzorg voor kwetsbare aan huis gebonden ouderen, proberen we handvatten te bieden, op basis van (beperkt) wetenschappelijk bewijs en expert opinions. Naar verwachting zal de richtlijn in het laatste kwartaal van 2020 gereed zijn. Laat je alsjeblieft niet weerhouden om voor die tijd een consult aan huis af te leggen voor inventarisatie van de mondgezondheid en preventieve zorg voor de kwetsbare aan huis gebonden ouderen!

Referenties

  1. Nederlandse Vereniging van Verpleeghuisartsen (nu: VERENSO). Richtlijn Mondzorg voor zorgafhankelijke cliënten in verpleeghuizen. Utrecht: Nederlandse Vereniging van Verpleeghuisartsen, 2007.
  2. https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2015/18/beperkingen-in-dagelijkse-handelingen-bij-ouderen
  3. van der Maarel-Wierink CD, de Baat C. Serie: Preventieve Tandheelkunde.Preventie van cariës bij kwetsbare ouderen. Ned Tijdschr Tandheelkd. 2017 Jun;124(6):303-307.
  4. Praktijkwijzer zorg aan ouderen in de algemene mondzorgpraktijk. Utrecht: KNMT, 2015.

Auteur

dr. C.D. van der Maarel-Wierink, tandarts-geriatrie, MondVitaal te Amstelveen en SBT te Amsterdam, voorzitter van de differentiatieopleiding tandarts-geriatrie.

WEBDESIGN LEVIN DEN BOER | LDB PRODUCTION | COPYRIGHT © DENTISTA | 2019